Lý giải về nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, ông Phạm Quang Diệu, Giám đốc Agroinfo phân tích, đối với phân bón, bà con có thể tính toán mua dự trữ trước khi bắt tay vào vụ sản xuất nhằm tránh bị tăng giá khi thị trường lên xuống thất thường. Do đó, khi chính vụ, không ít nông dân đã dự trữ đủ phân bón, chỉ những hộ nhỏ lẻ không có vốn mới phải mua chịu đến cuối vụ, dẫn đến sức mua trên thị trường yếu. Vụ hè thu ở Đồng bằng sông Cửu Long, nông dân thường bón ít hơn so với vụ đông xuân. Bên cạnh đó, nông dân ở một số vùng đã bước đầu áp dụng quy trình “3 giảm, 3 tăng” nên lượng phân bón sử dụng cũng ít hơn. Cùng với đó, Trung Quốc, nước giữ vai trò then chốt trên thị trường phân bón thế giới đang có động thái bỏ thuế suất đặc biệt và thuế xuất khẩu một số loại phân bón nhằm kích thích xuất khẩu. Hành động này của Trung Quốc có thể khiến giá phân bón thế giới giảm mạnh vào cuối năm 2009.

Tuy nhiên, đại diện Tổng công ty Phân bón và Hóa chất dầu khí lại nhận định, mặc dù giá phân bón trên thị trường thế giới đang có xu hướng giảm nhưng thời gian tới, giá trong nước có nhiều khả năng tăng do mặt hàng này chỉ tập trung trong thời gian ngắn của vụ hè thu với khoảng 650.000 – 750.000 tấn. Vài tháng tới, giá urê có thể sẽ tăng lên mức 7.300 – 7.500 đồng/kg, các loại phân khác như kali, lân, NPK cũng tăng từ 300 – 500 đồng/kg, bất chấp lượng phân bón tồn kho và nguồn cung phân bón dồi dào.

Thất thường do đâu?

Ông Diệu cho biết, phân bón trở thành vật tư chiếm tỷ lệ cao nhất trong giá thành sản phẩm nông nghiệp, lên tới 30-40%. Hiện, các nhà máy sản xuất phân bón trong nước mới chỉ đáp ứng được một phần nhu cầu, do vậy để đảm bảo sản xuất, hàng năm nước ta vẫn phải nhập khẩu lượng phân bón khá lớn. Theo đó, tỷ lệ nhập khẩu được phân chia là 90% urê, 70% DAP, các loại phân còn lại như SA, kali... là 100%. Chính vì điều này mà thời gian qua, giá phân bón trong nước luôn có những biến động do phụ thuộc vào thị trường thế giới. Tuy nhiên, ông Diệu nhấn mạnh, chính việc điều tiết thị trường chưa tốt; thiếu cơ quan đứng ra điều tiết hoạt động sản xuất, xuất - nhập khẩu và dự trữ phân bón nên mới xảy ra tình trạng trên.

Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi chính là thị trường phân bón Việt Nam chưa có chiến lược phát triển dài hạn, các văn bản quản lý điều hành đều có tính sự vụ. Chưa có luật phân bón và chiến lược dài hạn cho ngành phân bón. Minh chứng cho quan điểm này, ông Diệu dẫn ra một loạt ví dụ như, thay vì hỗ trợ cho ngành phân bón để giúp giảm giá thành sản xuất, nâng cao sức cạnh tranh trong điều kiện kinh tế suy thoái thì Bộ Tài chính lại ban hành quyết định điều chỉnh tăng thuế nhập khẩu ưu đãi bắt đầu có hiệu lực từ ngày 20/04/2009 với phân khoáng, phân hóa học chứa phosphate... từ 5% lên 6,5%. Trong một văn bản khác, Bộ Tài chính cho phép Tập đoàn Than và Khoáng sản Việt Nam tăng giá bán than cho các doanh nghiệp sản xuất phân bón, xi măng và giấy nội địa kể từ quý II/2009. Điều này sẽ có tác động đến giá thành phân bón sản xuất trong nước kể từ nửa cuối năm 2009. “Qua theo dõi hệ thống văn bản quản lý phân bón thời gian qua, có thể khẳng định Việt Nam chưa hề có chính sách hay chiến lược dài hạn với ngành phân bón”, ông Diệu khẳng định.

Mặc dù Bộ Nông nghiệp và PTNT đã giao Cục Trồng trọt soạn thảo chiến lược sử dụng phân bón đến năm 2020, tuy nhiên, theo dự kiến phải đến năm 2011 mới có thể ban hành Luật Phân bón. Như vậy, từ nay đến lúc đó, ngành phân bón vẫn trong tình cảnh thụ động, đối phó và điều này chắc chắn sẽ gây ảnh hưởng lớn tới hoạt động sản xuất nông nghiệp.